Wyspa Wolin

Wolin jest przybrzezna wyspa, polozona w poludniowej czesci Zatoki Pomorskiej. Od ladu stalego oddzielona jest ciesnina Dziwna, Zalewem Kamienskim i Zalewem Szczecinskim, a od wyspy Uznam / Swina. Powierzchnia wyspy wynosi ok. 245 km².

Nazwa wyspywywodzi sie prawdopodobnie ze staroslowianskiego slowa wolyn, które oznaczajaca teren podmokly, a z czasem ulegla nieznacznej germanizacji.

Warunki naturalne Wolina sa urozmaicone: tereny bagniste na poludniu, nizinne, lesne, a takze wzniesienia morenowe (Pasmo Wolinskie z kulminacja Grzywacza / 116 m n.p.m., najwyzszym punktem wyspy) oraz wybrzeze klifowe / najwyzsze w Polsce / ok. 80 m oraz ciagnace sie na przestrzeni 15 km, od Miedzyzdrojów do Swidnej Kepy. Na obszarze wyspy wyróznic mozna trzy charakterystyczne pólwyspy: Pólwysep Przytorski w czesci zachodniej, Pólwysep Miedzywodzki w czesci wschodniej oraz Pólwysep Rów na poludniu Wolina. W srodkowej czesci wyspy znajduje sie Pojezierze Wolinskie, z najwiekszym jeziorem Koprowo. Srodkowa czesc wyspy zajmuje Wolinski Park Narodowy. Wschodnie tereny przybrzezne objete sa granicami obszaru Natura 2000 / Ujscie Odry i Zalew Szczecinski.

Upoludniowo-zachodniego wybrzeza, na Zalewie Szczecinskim znajduje sie szereg drobnych wysepek, z których najwieksza to Wielki Krzek.

Ludnosc zajmuje sie rolnictwem, rybolówstwem oraz czerpie dochody z turystyki.

Najstarsze slady osadnictwa czlowieka na terenie wyspy Wolin datowane sa na okres mlodszej epoki kamienia (4200-1700 r. p.n.e.). Po tej grupie ludnosci pozostaly znaleziska archeologiczne w postaci ceramiki oraz kamiennych narzedzi. Pod koniec epoki brazu (1200-400 r. p.n.e.) na wyspie Wolin rozwijala sie kultura luzycka, o której obecnosci swiadcza slady licznych osad oraz fragmentów ceramiki. W okresie rzymskim (400 r. p.n.e-100 r. n.e.) wyspa zasiedlana byla przez plemiona gockie, które w tym czasie przemieszczaly sie ze Skandynawii az na tereny stepów nadczarnomorskich. Pozostawily one po sobie liczne pochówki, wsród nich cmentarzysko na wzgórzu Mlynówka kolo dzisiejszego miasta Wolin. W te okolice docierali równiez mieszkancy imperium rzymskiego, glównie kupcy poszukujacy jednego z najwiekszych skarbów wybrzeza baltyckiego / bursztynu. Pamiatka ich obecnosci sa miedzy innymi odnajdowane skarby rzymskich monet.

Wraz z poczatkiem okresu Wielkiej Wedrówki Ludów (IV-VI w. n.e.), na wyspe Wolin zaczeli docierac Slowianie. Obszar Wolina i okolic stanowil szczególnie korzystne miejsce dla rozwoju osadnictwa. Sasiedztwo Morza Baltyckiego oraz szlaki handlowe przechodzace przez te obszary ogólnie sprzyjaly rozwojowi. Na tym terenie wyksztalcilo sie plemie Wolinian. Najstarsza informacja o Wolinianach (Veluzani) pochodzi z polowy IX w. Zamieszczona zostala ona w relacji zwanej Geografem Bawarskim. Wedlug jej autora plemie posiadalo siedemdziesiat grodów, co czynilo je jednym z najwiekszych wsród plemion zamieszkujacych dorzecza Odry i Wisly. Ich panstwo plemienne obejmowalo wiec obszar okolo 1,2 tysiaca km². Badania archeologiczne potwierdzily dotychczas istnienie na tych terenach ponad szesciuset punktów osadniczych, pochodzacych z okresu od VI do XII stulecia, w tym okolo dwudziestu grodów. Centralnym grodem plemienia byl Wolin. Poczatkowo niewielka osada, powstala na przelomie VIII i IX wieku w najwezszym punkcie rzeki Dziwny, obok przeprawy laczacej wyspe z ladem stalym. Dzieki swojemu dogodnemu usytuowaniu przy szlakach handlowych oraz przy szlaku wodnym, laczacym ujscie Odry z Baltykiem, gród szybko sie rozwijal. W przeciagu kolejnych dziesiecioleci Wolin stal sie nie tylko preznym centrum handlowym, ale takze jednym z najbogatszych portów w tej czesci Europy. Slawa jego docierala takze poza granice ówczesnej Europy. Arabski kronikarz Ibrahim ibn Jakub, opisujacy okolo polowy lat 60. X wieku kraje Slowian Zachodnich, wspominal o poteznym miescie nad Baltykiem, które mialo dwanascie bram. Inny arabski geograf i podróznik Ibn Said al-Garnati (II pol. XIII w.) pisal o grodzie Lujanija (Wolin), gdzie znajdowal sie wielki port, najpiekniejszy na Baltyku, stanowiacy cel podrózy wielu statków. Losy Wolinian szybko splotly sie z losami powstajacego panstwa Mieszka I, którego celem bylo miedzy innymi przylaczenie do swej monarchii terenów polozonych u ujscia Odry. W roku 967 Wolinianie wraz z niemieckim banita Wichmanem stoczyli bitwe z wojskami Mieszka I, wspieranymi przez posilki jego tescia / Boleslawa I Srogiego, ksiecia czeskiego. W wyniku tego starcia strona polska odniosla zwyciestwo, a sam Wichman zginal. Bitwa ta jest pierwszym udokumentowanym zródlowo sukcesem oreza polskiego. Nie oznaczala ona jednak zdobycia samego Wolina. Walki o cale Pomorze Zachodnie dopiero sie rozpoczynaly. Do okolo 972 roku udalo sie Mieszkowi opanowac ostatecznie ujscie Odry. Nie mozna jednak przesadzic, czy Wolin równiez wlaczony zostal bezposrednio w granice monarchii wczesnopiastowskiej. Byc moze Mieszko objal nad nim jedynie luzne zwierzchnictwo.

Pod koniec wieku X miasto prowadzilo jednak niezalezna polityke. W tym okresie król dunski Harald Sinozeby, wypedzony z kraju przez swego syna Swena Widlobrodego, swych ostatnich dni dozywal wlasnie w Wolinie, gdzie zmarl w 987 roku. W roku 1007 Wolinie wyslali samodzielnie poselstwo do króla niemieckiego Henryka II. Ostatecznie okolo roku 1007 doszlo do obalenia wladzy polskiej na terenie calej zachodniej czesci Pomorza. Okres walk z Mieszkiem I oraz pózniejszej, ewentualnej zwierzchnosci Piastów nie przyczynily sie jednak znaczaco do upadku samego Wolina. Miasto nadal imponowalo ówczesnym podróznikom swoja wielkoscia i bogactwem. Dzieki swemu trzystumetrowemu nabrzezu portowemu, byl to wówczas najwiekszy port na Baltyku. Wolin zamieszkiwalo okolo osmiu-dziesieciu tysiecy ludzi. Dla porównania wczesnosredniowieczne Gniezno czy Poznan zamieszkiwalo po okolo czterech tysiecy ludzi.

Wspomniana w tej relacji latarnia morska jest jedyna znana w tym czasie konstrukcja tego typu wsród Slowian. W dalszej czesci kronikarz wspominal o licznych kontaktach handlowych od Niemiec az po Rus. Jednak juz w pierwszej polowie XI wieku rozpoczal sie proces stopniowego ograniczania pozycji Wolina jako aktywnego osrodka handlu morskiego. Wiazalo sie to miedzy innymi z rozwojem konkurencyjnych portów pomorskich: Kolobrzegu, Szczecina oraz Gdanska. W przeciagu tegoz stulecia Wolinianie, prócz handlu, rozpoczeli trudnienie sie nie mniej dochodowym korsarstwem. Wolin stal sie szybko portem uznawanym za gniazdo slowianskich piratów, nazywanych chasnikami. W roku 1043 król Magnus I Dobry za pustoszenie wybrzezy dunskich zorganizowal odwetowa wyprawe na Wolin. Najazd nie zalamal ostatecznie Wolinian, którzy nie zaprzestali swojej korsarskiej dzialalnosci. W roku 1098 Wolin przezyl kolejna odwetowa wyprawe dunska. Wojska króla Eryka I Zawsze Dobrego zdobyly podgrodzie, gdzie znalazly tyle bogactw, ze zrezygnowaly z dalszego oblezenia grodu. Wolin podniósl sie takze i z tej porazki.

W poczatku lat 20. XI stulecia Wolin zajety zostal przez wojska Boleslawa III Krzywoustego. Byl to ostatni etap kilkunastoletnich bojów o przywrócenie zwierzchnosci piastowskiej nad obszarami Pomorza, zarówno Wschodniego, jak i Zachodniego. Jednak w tym okresie to Szczecin byl juz dominujacym, pod wzgledem handlowym i politycznym grodem calego Pomorza Zachodniego. Sami Wolinianie, utraciwszy swa niezaleznosc, podporzadkowani zostali pomorskiemu ksieciu Warcislawowi, protoplascie dynastii Gryfitów, który stal sie lennikiem Boleslawa Krzywoustego.

W latach 20., dzieki misjom chrystianizacyjnym, podejmowanym przez biskupa Ottona z Bambergu, Wolinianie wraz z calym Pomorzem Zachodnim przyjeli chrzest. W roku 1140 papiez Innocenty II utworzyl z Pomorza Zachodniego odrebna diecezje ze stolica w Wolinie. Pierwszym biskupem zostal dawny kapelan Boleslawa Krzywoustego, Wojciech.

Jednak Wolin nie osiagnal juz dawnej swietnosci. W latach 1173, 1177 i 1184 byl trzykrotnie niszczony przez Dunczyków. Po drugim najezdzie biskupstwo zachodniopomorskie przeniesiono do Kamienia Pomorskiego. Ostatecznie w roku 1186 Dunczycy zholdowali cale Pomorze Zachodnie. Jednak od roku 1227 Gryfici, a wraz z nimi Wolin, podporzadkowani byli zwierzchnosci margrabiów brandenburskich. Wprawdzie zwierzchnosc ta pod koniec XIII w. zostanie zniesiona i Pomorze sie usamodzielni, jednak az do wieku XVI bedzie ono raz jednoczone raz dzielone w obrebie czlonków dynastii Gryfitów.

W poczatku XIII wieku w miejscu dumnego niegdys Wolina znajdowala sie niewielka osada. Z czasem jednak miasto stopniowo odbudowywano oraz otoczono nowymi umocnieniami. W 1278 roku ksiaze pomorski Barnim I Dobry nadal mu prawa miejskie na prawie lubeckim, choc miasto nie odzyskalo juz dawnego znaczenia. W roku 1365 stalo sie czlonkiem Hanzy lubeckiej, choc nalezalo do mniejszych jej czlonków. W 1535 z kolei, przeszlo na protestantyzm. Pierwszym pastorem zostal, urodzony w Wolinie, jeden z uczniów Marcina Lutra / Jan Bugenhagen. W polowie XVI wieku miasto zamieszkiwalo okolo 300-400 osób.

W trakcie wojny trzydziestoletniej, od roku 1627, protestanckie Pomorze Zachodnie bylo okupowane przez wojska cesarza Ferdynanda II. Jednak w roku 1630 do wojny przestapil król szwedzki Gustaw II Adolf, którego wojska latem 1630 roku opanowaly wpierw wyspy Uznam i Wolin, a pózniej cale Pomorze Zachodnie. Ksiaze pomorski Boguslaw XIV, któremu krótko przed wybuchem wojny udalo sie zjednoczyc niemal cale Pomorze, musial teraz zwiazac sie sojuszem ze Szwedami. Gdy w roku 1637 umieral bezpotomnie, jego wladza nad Pomorzem byla iluzoryczna. Wraz z jego smiercia skonczyla sie wladza Gryfitów.

W wyniku Pokoju Westfalskiego z 1648 roku Pomorze Zachodnie podzielono miedzy Szwecje i Brandenburgie. Sam Wolin, w trakcie wojny trzydziestoletniej, ulegl powaznym zniszczeniom. Po podziale dawnego Ksiestwa Pomorskiego, wraz z Pomorzem Przednim, zwanym teraz Szwedzkim, przypadl we wladanie temu skandynawskiemu królestwu. W roku 1720 w wyniku ukladu sztokholmskiego, konczacego czesc zmagan w trakcie Wielkiej Wojny Pólnocnej (1700-1721), Szwedzi odsprzedali wyspy Wolin i Uznam, za kwote 10 milionów talarów w zlocie, przeksztalconemu z dawnego elektoratu Brandenburgii, Królestwu Prus. W polowie XVIII wieku rozwija sie Swinoujscie, które tak, jak we wczesnym sredniowieczu Wolin, staje sie waznym portem pruskim laczacym ujscie Odry ze Szczecinem. W 1815 roku, w wyniku postanowien kongresu wiedenskiego do Prus wlaczono takze dawne Pomorze Szwedzkie.

W wyniku ukladu sztokholmskiego Wolin na okres 225 lat stal sie miastem niemieckim. Chociaz ziemie Pomorza, wraz z wyspa Wolin od wieków byly terenem kolonizacji niemieckiej, do XIX wieku w obrzedach ludowych wyraznie widoczne byly jeszcze elementy kultury slowianskiej. Jednak gdy w roku 1871 powstalo zjednoczone Cesarstwo Niemieckie (II Rzesza), a Wolin wraz z Pomorzem jako czesc królestwa Prus wszedl w jego sklad, kanclerz Rzeszy Otto von Bismarck rozpoczal swoja walke o kulture niemiecka / Kulturkampf.

Czterotysieczny wówczas Wolin lezal z dala od popularnych juz od II polowy XIX wieku miejscowosci letniskowych, takich jak Swinoujscie (niem. Swinemunde), Heringsdorf na Uznam, czy wreszcie Miedzyzdroje (niem. Misdroy) na wyspie Wolin. Wprawdzie otwarta w 1892 roku linia kolejowa, laczaca Szczecin ze Swinoujsciem, przebiegajaca przez miasto, wraz z ogólnym wzrostem koniunktury przyczynila sie do jego rozwoju. Nie to jednak powodowalo, ze miasto stalo sie znane.

To jego bogata przeszlosc i zwiazane z nia legendy doprowadzily do zainteresowania sie w II polowie XIX wieku Wolinem przez licznych badaczy i milosników przeszlosci. Dawna, slowianska legenda o Winecie podsyca byla rozbudzonym romantyzmem i uwielbieniem dla historii i tradycji. Dodatkowo legendarny Jómsborg swiadczacy rzekomo o germanskich korzeniach Wolina, powodowal zainteresowanie tym miastem licznych poszukiwaczy skarbów. W obawie o bezpieczenstwo samego miasta Wolina, burmistrz Wolina zmuszony byl wydac surowy zakaz podkopywania domów przez poszukiwaczy skarbów.

Pierwsza powazna ekspedycje naukowa, podjeto w roku 1871. Badaniami kierowal niemiecki antropolog i patolog, archeolog z zamilowania, Rudolf Virchow. Sam R. Virchow byl osoba zasluzona dla rodzacej sie wówczas powoli archeologii. W kilka lat po ekspedycji wolinskiej sprawowal on opieke naukowa nad wykopaliskami archeologicznymi starozytnej Troi, prowadzonymi przez Heinricha Schliemanna. Byl takze niemieckim politykiem, zalozycielem Niemieckiej Partii Postepowej (Deutsche Fortschrittspartei), dla której w roku 1873 wymyslil haslo wyborcze Kampf fur Kultur, które do historii przeszlo wlasnie jako Kulturkampf i którego realizacja zajal sie sam Otto von Bismarck, nota bene polityczny przeciwnik Virchowa.

Rudolf Virchow, przybywszy do Wolina, nie spodziewal sie powazniejszych sukcesów, wiec w wyprawie towarzyszyl mu jedynie jego asystent. Tymczasem obserwacje na Srebrnym Wzgórzu, na Wzgórzu Wisielców oraz na rynku wolinskim ugruntowaly w nim przekonanie o wielkosci i bogactwie miasta w przeszlosci. Jednak rodzilo sie istotne pytanie, jaka kultura stworzyla przed wiekami ten silny osrodek osadniczy. W mysl Kulturkampfu winna byc to kultura germanska, tego jednak Virchow nie umial dowiesc. Te pierwsze badania spowodowaly naplyw do Wolina róznego rodzaju poszukiwaczy starozytnosci. Poszukiwania prowadzil nawet sam burmistrz Wolina.

W latach 1897-1898 ponowne badania przeprowadzono pod kierunkiem kustosza szczecinskiego muzeum prehistorycznego A. Stubenraucha. Byla to pierwsza nowoczesna wyprawa, która rozpoczela naukowe badania wykopaliskowe. Szczególnie zainteresowano sie wówczas cmentarzyskiem kurhanowym na Wzgórzu Wisielców. W efekcie wyprawy ustalono, ze dawny slowianski Wolin moze byc legendarna Wineta. Jednoczesnie ustalono, ze na Srebrnym Wzgórzu we wczesnym sredniowieczu znajdowal sie wikinski Jómsborg. Na podstawie tych wniosków nie sposób jednak bylo wystawic miastu skandynawskiej, co znaczylo wówczas germanskiej, metryki.

Okres I wojny swiatowej oraz Republiki Weimarskiej przyczynily sie do spadku zainteresowania przeszloscia Wolina. Miasto zylo spokojnie wlasnym zyciem. Jednak do dyskusji nad jego przeszloscia powrócono ponownie w okresie III Rzeszy. Wówczas to badania prowadzone przez Instytut Archeologii Rzeszy Niemieckiej na wschodnim pograniczu Niemiec mialy stanowczo dowiesc braku kultury wsród Slowian oraz kulturotwórczej roli dawnej ludnosci nordyckiej. Pracami tymi byli osobiscie zainteresowani wspóltwórca i szef SS Heinrich Himmler oraz minister propagandy III Rzeszy Joseph Goebbels. Nigdzie nie mozna bylo lepiej udowodnic wkladu ludnosci nordyckiej w rozwój kultury i spolecznosci srodkowoeuropejskich lepiej, jak wlasnie w Wolinie.

W latach 1934-1940 przeprowadzono kolejne prace na Srebrnym Wzgórzu oraz na wolinskim rynku. Kierowali nimi Otto Kunkel / ówczesny dyrektor Pommersches Landesmuseum w Szczecinie, oraz Karl August Wilde. Udowadniano usilnie germanskie korzenie Wolina. O znaczeniu tych badan swiadczy fakt zainteresowania sie nimi ze strony oficerów przedwojennego polskiego wywiadu oraz polskich naukowców. Ci ostatni kilkukrotnie przed wojna przybywali do Wolina, odwiedzajac wolinskie wykopaliska. Niemieckie wyniki badan budzily wsród polskich uczonych sprzeciw i obawy. Nie mialo to jednak wiekszego znaczenia, bowiem wkrótce wybuchla II wojna swiatowa. Wydobyty wczesniej material archeologiczny w wiekszosci zaginal w zawierusze wojennej.

W toku II wojny swiatowej na terenie calej wyspy Wolin rozbudowywano instalacje wojskowe. W Swinoujsciu znajdowala sie baza niemieckiej Kriegsmarine, niedaleko wsi Lubin (dzis gm. Miedzyzdroje) zbudowano wyrzutnie bomb latajacych V1, zas w poblizu wsi Wicko (gm. Miedzyzdroje) znajdowal sie poligon doswiadczalny, na którym prowadzono strzelania próbne dziala wielokomorowego V3, przeznaczonego do ostrzeliwania wybrzezy brytyjskich (inf. za dr Maciejem Franzem z Zakladu Historii Wojskowej Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), zas w Dziwnowie duzy osrodek lotniczy. W samym Wolinie miala swoje miejsce 6 Szkola Lacznosci Wojsk Lotniczych oraz liczne magazyny róznego rodzaju broni i amunicji.

Kilka miesiecy przed upadkiem III Rzeszy wyspa i miasto Wolin byl jednym z najwiekszych szlaków ucieczki wojsk niemieckich i ludnosci cywilnej z obszaru Pomorza Zachodniego. Miasto Wolin ze swoimi dwoma mostami (drogowym i kolejowym) przez Dziwne bylo brama na wyspe i dalej na zachód. Dziennie przez te przeprawe przechodzily tysiace niemieckich zolnierzy i cywilów. Na terenie miasta ulokowano wówczas trzy baterie artylerii ladowej oraz baterie mozdzierzy.

Pierwsze walki w obronie Wolina mialy miejsce w poczatku marca 1945 roku. 6 marca wydzielony oddzial 9 Korpusu Gwardii, radzieckiej 2 Armii Pancernej pod dowództwem kapitana gwardii Mikolaja Sanajczewa, rozwijajac dzialania poscigowe w kierunku Dziwny, zdolal pokonac most i wdarl sie na wolinski rynek. Miasta bronily dwa pulki forteczne i niemiecka piechota morska. Po ponad dobie czolgi radzieckie musialy sie wycofac pod naporem niemieckich obronców. W efekcie tych walk niemal calkowitemu zniszczeniu uleglo centrum miasta. Przez caly marzec na wschód od Dziwny dzialaly oddzialy 1 Armii Wojska Polskiego, które miedzy innymi opanowaly Dziwnówek. W poczatku kwietnia oddzialy polskie przerzucono na poludnie do operacji forsowania Odry. Zastapily je formacje Armii Czerwonej. 4 maja 1945 roku oddzialy radzieckiej 19 Armii przeprawily sie przez Dziwne i wkroczyly do Wolina, który pomimo jedenastu kontrataków niemieckich zostal opanowany. Wskutek dzialan wojennych w 1945 roku miasto zostalo zniszczone w 70%.

W wyniku ustalen przywódców trzech zwycieskich mocarstw wyspa Wolin, wraz z miastem o tej samej nazwie, zostaly wlaczone do Polski. Po przejeciu zrujnowanego miasta przez Polaków, przewodniczacy miejskiej rady narodowej powiedzial:

Jezeli powiada legenda, ze w naszym miescie bylo dwanascie bram, to potwierdzila sie co do slowa: naliczylem dwanascie calych w domach murowanych i parenascie furtek w plotach...(cyt. za K. Blahij, Ostatnia tajemnica zaginionych bogów, Warszawa 1971, s. 94).

Dotychczasowych mieszkanców miasta wysiedlono do Niemiec, ich miejsce zajmowali naplywajacy stopniowo polscy osadnicy. Po wojnie miasto stopniowo odbudowalo sie, od 1952 roku prowadzono ponowne badania archeologiczne. Badaniami objeto w kilku punktach miasto oraz jego umocnienia, port, przedmiescia, cmentarzyska, szlaki komunikacyjne, a takze dawne rolnicze zaplecze kompleksu wczesnosredniowiecznego Wolina.

Pracami tymi przez wiele lat kierowal profesor Wladyslaw Filipowiak. Rola, jaka dzis jeszcze spelnia Wolin dla obecnych i przyszlych badan naukowych, dotyczacych osadnictwa slowianskiego w strefie nadbaltyckiej, stala sie przyczyna uznania calego kompleksu za rezerwat archeologiczny, podlegajacy ochronie konserwatorskiej.

W poczatku lat 90. XX wieku w Muzeum Narodowym w Szczecinie powstala idea zorganizowania, przy wspólpracy ze skandynawskimi osrodkami naukowymi, objazdowej wystawy archeologicznej, ukazujacej wyniki przeszlo stuletnich prac wykopaliskowych na terenie Wolina. Wystawe pod tytulem Wolin-Jomsborg. Emporium handlowe epoki wikingów w Polsce prezentowano w latach 1991-1992 w Danii, Norwegii oraz na Islandii. Wystawa ta rozpropagowala wczesnosredniowieczna historie Wolina i przyczynila sie do zorganizowania w 1993 roku I Festiwalu Wikingów.